unikalnA biżuteriA z kamieni naturalnych
#Turmalin
Turmalin - elastyczna struktura krystaliczna
11/15/202610 min read
Turmalin okiem mineraloga. Co nauka mówi o jednym z najbardziej złożonych minerałów na Ziemi?
Kiedy w sklepie jubilerskim słyszysz słowo „turmalin”, sprzedawca ma na myśli piękny, kolorowy kamień. Dla geologa i krystalografa to określenie jest jednak zbyt ogólne. Turmalin to nie jeden konkretny minerał, ale cała nadgrupa krzemianów pierścieniowych. Międzynarodowe Stowarzyszenie Mineralogiczne (IMA) wyróżnia w niej obecnie kilkadziesiąt odrębnych gatunków mineralnych.
Swoją nazwę zawdzięcza syngaleskiemu słowu turmali, którym kupcy na Cejlonie (dzisiejszej Sri Lance) określali nieposortowane, wielobarwne kamienie rzeczne. Przez stulecia mylono go z rubinami, szmaragdami, czy szafirami. Dopiero rozwój nowoczesnej chemii i krystalografii pokazał, jak skomplikowaną strukturą dysponuje ten minerał.
Krystalochemiczny kameleon i geologiczny dysk twardy
Wzór ogólny nadgrupy turmalinu wygląda jak koszmar studenta chemii: XY_3Z_6(T_6O_{18})(BO_3)_3V_3W. Każda z tych liter oznacza konkretną pozycję w sieci krystalicznej, w którą mogą podstawiać się różne pierwiastki. W pozycji X znajdziemy sód, wapń lub potas, a czasem pozostaje ona pusta. Pozycje Y i Z obsadzają między innymi lit, magnez, żelazo, mangan, glin, chrom czy wanad.
To właśnie ten chemiczny miszmasz odpowiada za rekordową paletę barw. Zjawisko to szczegółowo opisali Frank C. Hawthorne i Darrell J. Henry w swojej przełomowej klasyfikacji z 1999 roku opublikowanej na łamach European Journal of Mineralogy. Z kolei w pracy z 2011 roku w czasopiśmie Elements Darrell Henry i Barbara Dutrow nazwali turmalin „geochemicznym DVD”.
Dlaczego akurat tak? Turmalin jest niezwykle trwały mechanicznie (twardość 7 do 7,5 w skali Mohsa) oraz odporny chemicznie. Co najważniejsze, dyfuzja pierwiastków w jego wnętrzu zachodzi ekstremalnie wolno. Gdy kryształ rośnie w głębi skorupy ziemskiej, każda kolejna jego warstwa zapisuje skład chemiczny, temperaturę i ciśnienie otaczających go roztworów. Nawet po milionach lat, gdy skała macierzysta ulegnie erozji, ziarno turmalinu w osadach zachowuje ten zapis w nienaruszonym stanie.
Piroelektryczność i piezoelektryczność, czyli skąd wzięły się mity?
W internecie można znaleźć setki artykułów przypisujących czarnemu turmalinowi (szerlitowi) zdolność blokowania promieniowania elektromagnetycznego z routerów Wi-Fi czy rzekomego „jonizowania” powietrza w pokoju. Z punktu widzenia fizyki ciała stałego te twierdzenia nie mają pokrycia w faktach, ale mają swoje źródło w realnych, fascynujących zjawiskach fizycznych.
Turmalin krystalizuje w układzie trygonalnym i nie posiada środka symetrii. Jego kryształy są hemimorficzne, co oznacza, że dwa końce tego samego słupka mają zupełnie inne zakończenia geometryczne i inne właściwości elektryczne. Z tego powodu wykazuje dwa zjawiska:
Piroelektryczność: Podgrzewanie lub chłodzenie kryształu powoduje przemieszczenie ładunków i powstanie napięcia elektrycznego na jego przeciwległych końcach. Już w XVIII wieku holenderscy kupcy zauważyli, że nagrzane w słońcu turmaliny przyciągają popiół z fajek, stąd jego dawna nazwa asschentrekker (przyciągacz popiołu).
Piezoelektryczność: Ściskanie lub rozciąganie kryształu generuje ładunek elektryczny na jego powierzchni. Zjawisko to odkryli w 1880 roku bracia Pierre i Jacques Curie, badając właśnie kryształy turmalinu i kwarcu.
Współcześnie właściwości piezoelektryczne turmalinu wykorzystuje się w precyzyjnych czujnikach ciśnienia, na przykład do pomiaru fal uderzeniowych podczas wybuchów podwodnych. Kamień ten generuje jednak ładunki wyłącznie wtedy, gdy zmienia się jego temperatura lub działa na niego silny nacisk mechaniczny. Leżąc spokojnie na biurku obok laptopa, nie tworzy żadnej „tarczy” i nie pochłania fal radiowych.
Główne odmiany i ich skład chemiczny
W gemmologii i mineralogii stosuje się nazwy konkretnych gatunków oraz odmian handlowych zależnych od barwy:
Nazwa Status mineralogiczny Kluczowe pierwiastki (chromofory) Typowa barwa
Szerlit (Schorl) Gatunek mineralny Żelazo (Fe^{2+}) Czarna, ciemnobrązowa
Drawit Gatunek mineralny Magnez (Mg) Brązowa, ciemnożółta
Elbait Gatunek mineralny Lit (Li), glin (Al) Wielobarwna (baza dla odmian szlachetnych)
Rubelit Odmiana elbaitowa Mangan (Mn^{3+}) Różowa, rubinowoczerwona
Indygolit Odmiana elbaitowa Żelazo (Fe^{2+}), tytan (Ti) Niebieska, granatowa
Werdelit Odmiana elbaitowa Żelazo (Fe), chrom (Cr), wanad (V) Zielonao
Paraíba Odmiana elbaitowa Miedź (Cu^{2+}), mangan (Mn) Neonowoniebieska, turkusowa
Warto też wspomnieć o polskim wkładzie w badania nad tym minerałem. Polscy mineralodzy, na czele z prof. Adamem Pieczką z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, od lat badają turmaliny występujące w pegmatytach Dolnego Śląska (m.in. w okolicach Szklarskiej Poręby, Strzegomia czy w Górach Sowich). Zespół z AGH odkrył i opisał nowe dla nauki gatunki z tej grupy, zatwierdzone przez IMA, takie jak fluor-buergeryt czy oxy-rossmanit.
Kto pierwszy opisał i zbadał turmalin?
Turmalin nie ma jednego konkretnego odkrywcy, ponieważ znano go w Azji na długo przed powstaniem nowoczesnej geologii. W Europie zrobiło się o nim głośno dopiero na początku XVIII wieku za sprawą holenderskich żeglarzy z Kompanii Wschodnioindyjskiej. Przywieźli oni z Cejlonu partię kolorowych kamieni, które początkowo traktowano jako kuriozum.
Pierwsze naukowe podejście zawdzięczamy Karolowi Linneuszowi. W 1747 roku szwedzki przyrodnik zbadał okazy z Cejlonu i jako pierwszy poprawnie powiązał ich właściwości przyciągania popiołu z elektrycznością, nazywając minerał lapis electricus (kamień elektryczny). Zjawisko to potwierdził eksperymentalnie w 1756 roku niemiecki fizyk Franz Aepinus, udowadniając, że nagrzany kryształ wytwarza dwa przeciwne bieguny elektryczne.
Z kolei za pierwszego „łowcę” turmalinów w Ameryce Północnej uznaje się Elijaha Hamlina i Ezekiela Holmesa. W 1820 roku znaleźli oni zielone kryształy na wzgórzu Mount Mica w stanie Maine. Było to pierwsze udokumentowane odkrycie złoża kamieni szlachetnych na terenie USA, które dało początek amerykańskiej gemmologii.
Gdzie znajdują się największe i najdroższe okazy?
W świecie mineralogii wielkość kryształu rzadko idzie w parze z jego czystością jubilerską, ale w przypadku turmalinu natura potrafi zaskoczyć.
Największe okazy muzealne: Absolutnym gigantem o jakości jubilerskiej jest rubelit o nazwie „Głowa Tygrysa” (Tiger's Head), znaleziony w brazylijskim stanie Minas Gerais. Ma on ponad 35 centymetrów wysokości, jest w pełni przezroczysty i spoczywa na macierzystej skale kwarcowej. W 2013 roku wyceniono go na ponad 2 miliony dolarów. Z kolei za największy pojedynczy kryształ turmalinu (choć nieprzezroczysty, z grupy szerlitu-drawitu) uważa się okaz z kopalni w Minais Gerais w Brazylii, który waży ponad 1,5 tony i mierzy blisko 2 metry długości.
Najdroższe turmaliny świata: Bezkonkurencyjna jest tu odmiana Paraíba. Jej nazwa pochodzi od brazylijskiego stanu, gdzie w 1989 roku odkrył ją poszukiwacz Heitor Dimas Barbosa. Po latach kopania w twardym pegmatycie natrafił na kryształy o niespotykanym, wręcz fluorescencyjnym odcieniu błękitu i turkusu. Za ten kolor odpowiadają domieszki miedzi, które nie występują w innych turmalinach. Ceny czystych, niepoprawianych kamieni Paraíba o masie powyżej 5 karatów przekraczają 50 000 dolarów za karat, co czyni je droższymi od wielu wysokiej klasy diamentów. Rekord padł w 2013 roku, gdy 191-karatowy oszlifowany turmalin Paraíba o nazwie Ethereal Carolina Divine Paraíba wyceniono na kwotę od 25 do 125 milionów dolarów.
Naukowe ciekawostki, o których mało kto wie
Najsłynniejszy „rubin” w historii to turmalin: Przez wieki w rosyjskim skarbcu koronnym przechowywano ogromny, czerwony kamień o masie około 260 karatów, znany jako Rubin Cezara. Według legendy miał go podarować Kleopatrze sam Marek Antoniusz, a w 1777 roku król Szwecji Gustaw III wręczył go carycy Katarzynie Wielkiej. Dopiero w 1925 roku rosyjski mineralog Aleksander Fersman przeprowadził badania spektroskopowe i udowodnił, że klejnot ten nie jest rubinem, lecz niezwykle czystym birmańskim rubelitem (turmalinem).
Optyczne oszustwo, czyli dichroizm: Turmaliny wykazują ekstremalnie silny pleochroizm (a dokładnie dichroizm). Oznacza to, że kryształ pochłania światło inaczej wzdłuż głównej osi, a inaczej w poprzek niej. W praktyce oznacza to, że ciemnozielony kryształ oglądany z boku może wydawać się niemal całkowicie czarny, gdy spojrzy się na niego od góry (wzdłuż osi C). Szlifierze muszą bardzo precyzyjnie planować cięcie, bo błąd o kilka stopni potrafi zamienić cenny kamień w ciemną, nieatrakcyjną bryłkę.
Polaryzatory z XIX wieku: Zanim wynaleziono nowoczesne folie polaryzacyjne (Polaroidy), fizycy używali cienkich płytek wyciętych z turmalinu do badania polaryzacji światła. Zestaw dwóch takich płytek, tzw. szczypce turmalinowe, służył w laboratoriach do odróżniania kamieni izotropowych od anizotropowych.
Kto zbierał i nosił najsłynniejsze turmaliny?
Zanim gemmolodzy nauczyli się odróżniać rubelit od rubinu, wiele historycznych klejnotów koronnych nosiło niewłaściwą etykietę. Największą i najbardziej fanatyczną kolekcjonerką w historii była chińska cesarzowa wdowa Cixi (rządząca na przełomie XIX i XX wieku). Jej obsesja na punkcie różowego turmalinu była tak ogromna, że skupowała niemal całe wydobycie z kopalni Himalaya w Kalifornii. Z kamieni tych kazała rzeźbić biżuterię, guziki do szat, tabakierki, a nawet poduszki pod głowę, wierząc w ich korzystny wpływ na zdrowie i długowieczność. Po jej śmierci wiele z tych przedmiotów pochowano razem z nią.
W Europie turmaliny zdobiły skarbce koronowane. Wspomniany wcześniej Rubin Cezara (czyli birmański rubelit) należał do Katarzyny Wielkiej i przez pokolenia znajdował się w kolekcji Romanowów. W Wielkiej Brytanii ogromną sympatią darzyła je królowa Wiktoria. W epoce wiktoriańskiej modne były tzw. pierścionki akrostychowe (np. DEAREST lub REGARD), w których pierwsze litery nazw kamieni układały się w ukryte wyznanie. Turmalin (T) zajmował w nich stałe miejsce obok diamentu, szmaragdu czy rubinu.
Współczesną modę na ten minerał w wysokim jubilerstwie rozkręciły wielkie domy mody i gwiazdy czerwonego dywanu. Tiffany & Co. jako pierwszy wprowadził turmalin na amerykańskie salony pod koniec XIX wieku dzięki gemmologowi George'owi Kunzowi. Dziś kolie z neonowymi turmalinami Paraíba od marek takich jak Chopard, Bulgari czy Cartier regularnie pojawiają się na galach oscarowych. Jednym z najsłynniejszych współczesnych naszyjników jest Paraíba Star of the Ocean Jewels z gigantycznym, 192-karatowym kamieniem w centrum.
Złoto czy platyna? W czym oprawia się turmaliny
Wybór kruszcu nie jest tu kwestią przypadku, lecz czystej optyki. Ponieważ turmalin występuje w dziesiątkach odcieni, jubilerzy dobierają metal tak, aby podbić konkretną barwę.
Platyna i białe złoto: To absolutny standard dla najdroższych odmian, czyli Paraíba oraz niebieskich indygolitów. Chłodny, neutralny odcień białego metalu nie przekłamuje barwy kamienia i pozwala wydobyć jego czystą, elektryzującą głębię. W platynie oprawia się też biżuterię w stylu Art Déco, gdzie liczy się geometryczny kontrast.
Żółte złoto: Doskonale sprawdza się przy werdelitach (zielonych) oraz ciemnych rubelitach. Ciepły odcień złota nadaje im klasycznego, nieco królewskiego charakteru i ociepla głęboką zieleń. Żółte złoto jest też częstym wyborem przy turmalinach arbuzowych, ponieważ świetnie spaja ich różowy środek i zieloną obwódkę.
Różowe złoto: Naturalny partner dla jasnych, pudrowych różowych turmalinów. Tworzy z nimi spójną, monochromatyczną całość, bardzo popularną we współczesnych pierścionkach zaręczynowych.
Przy oprawianiu turmalinu złotnik musi uważać na jedną rzecz. Mimo że kamień jest twardy (7–7,5 w skali Mohsa), bywa kruchy i wrażliwy na gwałtowne zmiany temperatury. Zbyt mocny nacisk podczas zakuwania lub przegrzanie palnikiem podczas naprawy pierścionka może spowodować wewnętrzne pęknięcia. Dlatego cenne okazy najczęściej osadza się w bezpiecznych oprawach krapowych (łapkach), które dodatkowo wpuszczają do środka dużo światła, co jest kluczowe przy ciemniejszych kamieniach.
Z jakimi kamieniami łączy się turmalin?
W jubilerstwie rzadko stosuje się zasadę „im więcej, tym lepiej”, ale turmalin świetnie znosi towarzystwo innych minerałów, o ile zachowa się odpowiednie proporcje.
Diamenty: Bezkonkurencyjne połączenie w biżuterii luksusowej. Bezbarwne diamenty ułożone wokół centralnego rubelitu lub indygolitu (tzw. oprawa halo) działają jak rama obrazu. Odbijają światło i sprawiają, że kolor turmalinu wydaje się jeszcze bardziej nasycony.
Akwamaryn i biały topaz: Często zestawiane z niebieskimi oraz miętowo-zielonymi turmalinami. Takie połączenie daje lekki, „oceaniczny” efekt, bardzo popularny w nowoczesnych kolekcjach.
Perydot (oliwin) i szmaragd: Stosowane do tworzenia tonalnych przejść w odcieniach zieleni. Jasny, limonkowy perydot potrafi świetnie rozświetlić ciemny, butelkowy werdelit.
Różowy kwarc i ametyst: Wykorzystywane głównie w biżuterii artystycznej i autorskiej. Łagodzą intensywność ciemnych turmalinów i pozwalają na tworzenie dużych, efektownych form bez windowania ceny do poziomów zarezerwowanych dla biżuterii z diamentami.
Perły: Zestawienie bardzo klasyczne, znane z biżuterii secesyjnej i wiktoriańskiej. Matowy, jedwabisty połysk perły stanowi spokojne tło dla szklistego, mocno fasetowanego turmalinu.
Podsumowanie i literatura dla dociekliwych
Turmalin nie potrzebuje magicznej otoczki, żeby robić wrażenie. Jest jednym z najbardziej skomplikowanych chemicznie minerałów na Ziemi, naturalnym rejestratorem procesów geologicznych oraz materiałem, który pomógł fizykom zrozumieć zjawisko piezoelektryczności.
Jeśli chcesz zgłębić temat od strony czysto naukowej, sięgnij po sprawdzone źródła akademickie:
Bolewski A., Manecki A., Mineralogia szczegółowa, Wydawnictwo Polskiej Agencji Ekologicznej, Warszawa 1993. Klasyczny polski podręcznik akademicki dokładnie omawiający budowę i występowanie turmalinów.
Maślankiewicz K., Kamienie szlachetne, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1987. Przystępne kompendium wiedzy gemmologicznej, świetnie wyjaśniające zjawiska optyczne (w tym silny pleochroizm turmalinu).
Hawthorne F.C., Henry D.J., Classification of the minerals of the tourmaline group, „European Journal of Mineralogy”, 1999, vol. 11, s. 201–215. Podstawowa publikacja naukowa porządkująca systematykę tej nadgrupy.
Dutrow B.L., Henry D.J., Tourmaline: A Geologic DVD, „Elements”, 2011, vol. 7, nr 5, s. 301–306. Znakomity artykuł przeglądowy opisujący wykorzystanie turmalinu w rekonstrukcji historii geologicznej skał.
Pieczka A., Mineralogia i geochemia turmalinów z pegmatytów sudeckich, Prace Mineralogiczne PAN, Kraków. Seria publikacji polskiego badacza stanowiących fundament wiedzy o krajowych wystąpieniach tego minerału.
Fersman A.E., Oчерки по истории камня (Szkice z historii kamienia), Akademia Nauk ZSRR, Moskwa 1954. Książka, w której autor opisuje m.in. zdemaskowanie „Rubinu Cezara” w rosyjskim skarbcu.
Laurs B.M., Zwaan J.C., Breeding C.M. i in., Copper-Bearing (Paraíba-type) Tourmaline from Mozambique, „Gems & Gemology”, 2008, vol. 44, nr 1, s. 4–30. Kluczowa publikacja gemmologiczna opisująca unikalną chemię turmalinów z zawartością miedzi oraz ich złoża w Brazylii i Afryce.
Fritsch E., Rossman G.R., An Update on Color in Gems. Part 2: Colors Involving Multiple Atoms and Color Centers, „Gems & Gemology”, 1988, vol. 24, nr 1, s. 3–15. Praca wyjaśniająca fizyczne podstawy barwy i pleochroizmu w kryształach takich jak elbait.
Kunz G.F., Gems and Precious Stones of North America, The Scientific Publishing Company, Nowy Jork 1890. Klasyczne dzieło gemmologa firmy Tiffany & Co., dokumentujące odkrycia amerykańskich złóż turmalinu i początki ich kariery w światowym jubilerstwie.
Weldon R., Cathcart J., Rossman G.R., The Rossman Collection of Tourmaline at the Los Angeles County Museum of Natural History, „Gems & Gemology”, 2016, vol. 52, nr 2, s. 106–121. Bogato ilustrowany przegląd jednej z najważniejszych kolekcji muzealnych i historycznych okazów na świecie.
J&R Pracownia Artystyczna
godziny otwarcia:
wt. - pt.: 10:00 - 17:00
sobota: 10:00 - 14:00
Tworzymy unikalną biżuterię z kamieni naturalnych.
KONTAKT
Adres: 83-110 Tczew
ul. Krótka 12
e-mail: artjir@o2.pl
tel.: +48 733 746 321
© 2024. All rights reserved.
